NASI
PRZODKOWIE

Do 1918 roku Wileńszczyzna pozostawała pod zaborem rosyjskim. Po I wojnie światowej oraz wojnie polsko-bolszewickiej obszar ten znalazł się w granicach II Rzeczypospolitej. W okresie międzywojennym Wilno i okoliczne wsie stanowiły teren wielonarodowy. Zamieszkiwali je Polacy, Żydzi, Litwini i Białorusini. Dominowała ludność polskojęzyczna, silnie związana z Kościołem katolickim oraz tradycją ziemiańsko-chłopską.

W 1939 roku wybuch II wojny światowej zakończył dwudziestoletni okres względnej stabilizacji. We wrześniu do Wilna wkroczyła Armia Czerwona. Podczas wojny obszar ten przechodził z rąk Sowietów pod administrację litewską, następnie okupowany był przez Niemców (1941–1944), by latem 1944 roku ponownie znaleźć się pod kontrolą ZSRR.

Po klęsce wrześniowej część rozbitych na Wileńszczyźnie oddziałów polskich przekroczyła granicę neutralnej wówczas Litwy — według szacunków około 15 tysięcy żołnierzy i 40 tysięcy cywilów. Internowano ich m.in. w Połądze i Kalwarii. Po wkroczeniu Armii Czerwonej latem 1940 roku część z nich przedostała się do tworzonej w ZSRR armii generała Andersa. Dla pokolenia Czesława, aresztowanego dopiero w 1945 roku, ta droga ucieczki była już zamknięta.

Zmiany te dla mieszkańców Wileńszczyzny oznaczały kolejne fale represji. W latach 1940–1941 NKWD prowadziło deportacje w głąb Związku Sowieckiego. W czasie okupacji niemieckiej doszło do masowych zbrodni na ludności żydowskiej, m.in. w Ponarach pod Wilnem. W 1944 roku, po operacji „Ostra Brama”, rozpoczęły się aresztowania żołnierzy Armii Krajowej przez NKWD.

Grudzień 1944 roku stał się dla wielu rodzin momentem granicznym. Wraz z ponownym wkroczeniem Armii Czerwonej rozpoczął się okres systemowych represji wobec osób związanych z polskimi strukturami niepodległościowymi. W tych realiach żył i działał Franciszek Ruszczyński, sołtys w gminie Rzesza.

Niniejsza publikacja nie jest próbą budowania legendy ani tworzenia pomnika. Jej celem było możliwie wierne odtworzenie losów trzech osób na podstawie zachowanych dokumentów, relacji i materiałów archiwalnych.

Opisana historia dotyczy jednej rodziny z Wileńszczyzny. W podobnej sytuacji znalazły się tysiące innych — ich bliscy zostali aresztowani po 1944 roku, wywiezieni do obozów NKWD lub zmuszeni do opuszczenia rodzinnych stron. W wielu przypadkach dokumentacja nie przetrwała, a pamięć o wydarzeniach zachowała się jedynie w relacjach ustnych.

Część materiałów wykorzystanych w katalogu pochodzi z archiwów polskich, litewskich i rosyjskich, część z archiwum rodzinnego. Nie wszystkie pytania znalazły odpowiedź. Nie wszystkie luki udało się wypełnić.

Zestawienie relacji rodzinnych z materiałem archiwalnym pozwoliło jednak odtworzyć zasadniczy przebieg wydarzeń: działalność konspiracyjną, aresztowania, transporty, pobyt w obozach, repatriację oraz wieloletnie starania o uznanie represji.

Katalog ten jest próbą uporządkowania faktów i ocalenia ich od zapomnienia. Dokumenty zamieszczone w aneksie oraz wykazy sygnatur archiwalnych mają umożliwić przyszłym pokoleniom weryfikację i dalsze uzupełnianie tej historii.